آثار توافق احتمالی ایران و آمریکا بر اقتصاد جهان و ایران
بر اساس آخرین گزارشها و اظهارات مقامات آمریکایی و ایرانی، به نظر میرسد مذاکرات برای دستیابی به توافقی اولیه که منجر به بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشهای نظامی میشود، وارد مراحل پایانی خود شده است. در صورت تحقق این توافق، تأثیرات عمیق و گستردهای بر شاخصهای اقتصادی کلیدی و وضعیت اقتصاد ایران و منطقه انتظار میرود که در ادامه به تفکیک به تحلیل هر یک میپردازیم.
۱. قیمت نفت: کاهش محسوس و بازگشت به سطح پایدارترتأثیر مستقیم و بیواسطه هرگونه توافق، بر بازار نفت خواهد بود، چرا که مسیر عبور روزانه حدود ۱۴ میلیون بشکه نفت (معادل ۱۴ درصد عرضه جهانی) از تنگه هرمز مسدود شده است .
- واکنش اولیه بازار : بازار : با انتشار اخبار مثبت از مذاکرات، قیمت نفت به شدت کاهش یافته است. گزارشها حاکی از کاهش بیش از ۵ دلاری هر بشکه نفت برنت و وست تگزاس اینترمدیت در روزهای اخیر بوده و قیمت نفت برنت به حوالی ۱۰۳ تا ۱۰۵ دلار در هر بشکه کاهش یافته است .
- انتظار میرود با اعلام رسمی توافق، قیمتها سقوط بیشتری داشته باشند و به سطوح قبل از جنگ (زیر ۸۰ دلار) بازگردند، اما این روند تدریجی خواهد بود.
- چشمانداز میانمدت : با وجود کاهش قیمت، بازگشت کامل جریان نفت به سطح قبل از جنگ (بیش از ۱۷ میلیون بشکه در روز) ممکن است ماهها طول بکشد. مدیرعامل شرکت نفت ابوظبی (ادنوك) اعلام کرده که حتی با پایان فوری جنگ، بازگشت جریان کامل نفت از تنگه هرمز تا سهماهه اول یا دوم سال ۲۰۲۷ میسر نخواهد شد . از این رو، قیمت نفت در کوتاهمدت بالاتر از سطح قبل از جنگ باقی خواهد ماند و پیشبینی میشود میانگین قیمت نفت برنت در سال ۲۰۲۶ حدود ۹۰ دلار باشد .
بحران تنگه هرمز تأثیر فاجعهباری بر صنعت حمل و نقل دریایی و بازار بیمه داشته است. تردد کشتیها تا ۹۳ درصد کاهش یافته و نرخ حقبیمه جنگ تا ۳۰ برابر افزایش یافته بود .
- بیمه : مشکل اساسی، نبود پوشش بیمه نمی باشد ، بلکه قیمتگذاری مبتنی بر ریسک واقعی جنگ بو . نرخ حقبیمه جنگ برای هر کشتی را از حدود ۰.۲ درصد ارزش محموله به ۳ درصد یا حتی بیشتر رسانده است .
- هزینه حمل (فریت) : همزمان با افزایش ریسک، نرخ کرایه کشتیهای نفتکش با جهشهای ۷۰۰ درصدی مواجه شده است .
- پس از توافق : با بازگشایی تنگه هرمز و کاهش ریسک حملات، انتظار میرود حقبیمه و نرخ حملونقل به سرعت کاهش یابد، اما به دلیل آسیبهای وارد شده به مدلهای اکچوئری (موتور محاسباتی قیمتگذاری بیمه) صنعت بیمه، احتمالاً این نرخها هرگز به سطح بسیار پایین قبل از جنگ باز نخواهند گشت. به عبارت دیگر، "حقبیمه ریسک" در سطحی بالاتر از گذشته تثبیت خواهد شد و این به عنوان "بازار جدید عادی" تلقی میشود .
اقتصاد ایران از جنگ و تحریمها آسیب دیده است. توافق و بازگشایی تنگه هرمز میتواند نقطه عطفی برای اقتصاد کشور باشد.
- نرخ ارز: مهمترین تأثیر فوری، بازگشت اعتماد به نظام بانکی و تزریق ارز حاصل از صادرات نفت به چرخه اقتصادی کشور است. این موضوع میتواند به سرعت نرخ دلار در بازار آزاد را کاهش دهد و ریال را تقویت کند. تجربه پس از توافق برجام در سال ۲۰۱۵ نشان داد که با لغو تحریمها، ارزش ریال در مدت کوتاهی تثبیت و حتی بهبود یافت .
-
شرایط اقتصادی ایران:
پیامدهای مثبت آن فراتر از نرخ ارز خواهد بود:
- تورم: با کنترل نرخ ارز و افزایش عرضه کالاهای اساسی، انتظار میرود تورم سرسامآور ماههای اخیر کاهشی شود.
- صادرات نفت: ایران میتواند صادرات نفت خود را که در دوران جنگ به شدت کاهش یافته بود و بخش زیادی از آن به صورت شناور روی آب انبار شده بود (حدود ۵۱ میلیون بشکه در میانه ماه مه)، به بازارهای جهانی بازگرداند .
- جذب سرمایه و بازسازی : اگرچه جذب سرمایهگذاری خارجی نیازمند رفع کامل تحریمها و تضمینهای سیاسی است، اما همین کاهش تنش میتواند مقدمات حضور مجدد شرکتهای بینالمللی را فراهم می کند، هرچند که این روند به دلیل "ترس از تحریمهای مجدد آمریکا" بسیار محتاطانه خواهد بود .
تحقق توافق اولیه بین ایران و آمریکا، فارغ از جزئیات دقیق آن، یک شوک مثبت عظیم به بازارهای جهانی و اقتصاد ایران وارد خواهد کرد. در جدول زیر خلاصه تأثیرات بر شاخصهای کلیدی آورده شده است:
| شاخص اقتصادی | وضعیت قبل از توافق (در اوج جنگ) | تأثیر محتمل پس از توافق |
|---|---|---|
| قیمت نفت (برنت) | بالای ۱۱۰ دلار (با نوسانات شدید) | کاهش سریع به زیر ۱۰۰ دلار و تثبیت تدریجی حدود ۹۰ دلار در سال ۲۰۲۶ |
| حقبیمه حمل دریایی | افزایش تا ۴۰ برابر (۳ درصد ارزش کشتی) | کاهش شدید، اما ماندگاری در سطحی بالاتر از دوران قبل از جنگ به دلیل بازنگری در ریسکهای منطقهای |
| قیمت تمامشده کالاهای وارداتی | افزایش بیسابقه به دلیل نرخ حمل و ریسک بیمه | کاهش محسوس در کوتاهمدت و کمک به مهار تورم جهانی و داخلی |
| نرخ دلار در ایران | جهش بیسابقه و حبابگونه | کاهش سریع و قابل توجه |
| شرایط اقتصاد کلان ایران | رکود تورمی عمیق، کسری بودجه حاد، کاهش صادرات نفت | خروج از رکود تورمی، احیای تدریجی صادرات نفت، کاهش نرخ تورم، بهبود نسبی رفاه عمومی |
در نهایت، باید توجه داشت که تأثیرات کوتاهمدت این توافق بسیار شتابان و شدید خواهد بود، اما تأثیرات بلندمدت آن به چگونگی اجرای توافق، رفع کامل تحریمها، بازگشت اعتماد سرمایهگذاران خارجی و مهمتر از همه، تضمین عدم تکرار چنین جنگی در آینده بستگی دارد. نگرانی اصلی بازارهای مالی و فعالان اقتصادی، از بین نرفتن ریسکهای ژئوپلیتیک در منطقه خاورمیانه با یک توافق کوتاهمدت است.