تورم هسته

تورم هسته معیاری برای سنجش تورم بلندمدت است که نوسانات موقت و شدید قیمت‌ها را حذف می‌کند. این شاخص معمولاً با حذف اقلامی مانند مواد غذایی و انرژی (که قیمت‌شان به دلایلی مانند آب‌وهوا، تحولات ژئوپلیتیک یا نوسانات بازار جهانی نفت بی‌ثبات است) محاسبه می‌شود.

هدف از محاسبه تورم هسته:

• شناسایی روندهای اساسی و پایدار تورم
• کمک به بانک‌های مرکزی برای اتخاذ سیاست‌های پولی مناسب
• جلوگیری از واکنش‌های سریع به شوک‌های موقتی قیمتی

مواردی که معمولاً در تورم هسته حذف می‌شوند:

1. مواد غذایی: به دلیل وابستگی به شرایط آب‌وهوایی و فصلی
2. انرژی: نفت، گاز، برق – به دلیل نوسانات سیاسی و بازار جهانی

چرا تورم هسته مهم است؟
بانک‌های مرکزی (مانند بانک مرکزی ایران یا فدرال رزرو آمریکا) برای تصمیم‌گیری درباره نرخ بهره، بیشتر بر تورم هسته تمرکز می‌کنند، زیرا:

• نشان‌دهنده فشارهای تورمی پایدار در اقتصاد است
• کمتر تحت تأثیر شوک‌های موقت قرار می‌گیرد
• تصمیمات براساس آن می‌تواند ثبات بلندمدت ایجاد کند

تفاوت با تورم کل:

• تورم کل (Headline Inflation): تمام کالاها و خدمات را شامل می‌شود
• تورم هسته: گروه‌های پرنوسان را حذف می‌کند

مثال:
اگر افزایش قیمت بنزین به دلیل تحریم‌ها باعث رشد تورم کل شود، اما سایر قیمت‌ها ثابت بمانند، تورم هسته ممکن است تغییر چندانی نکند.

در ایران، بانک مرکزی و مرکز آمار هر دو معیار تورم کل و تورم هسته را منتشر می‌کنند که برای تحلیل دقیق‌تر روندهای تورمی ضروری است.

روش‌های اندازه‌گیری تورم هسته (Core Inflation):
دو رویکرد اصلی وجود دارد:

۱. روش حذف (Exclusion Method) – متداول‌ترین روش
در این روش، گروه‌های پرنوسان از سبد محاسبه تورم حذف می‌شوند:

• حذف مواد غذایی و انرژی (روش مرسوم در بسیاری از کشورها مانند آمریکا)
• در برخی کشورها ممکن است فقط انرژی یا موارد دیگری مانند تنباکو نیز حذف شوند
• مثال: شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) منهای غذا و انرژی

۲. روش‌های آماری پیشرفته
برای دقت بیشتر، از روش‌های آماری استفاده می‌شود:

الف) میانگین‌گیری تریم‌شده (Trimmed Mean)

• درصد مشخصی از کالاهای با بیشترین و کمترین تغییر قیمت حذف می‌شوند
• مثال: حذف ۱۰٪ کالاهای با بیشترین افزایش قیمت و ۱۰٪ با کمترین افزایش

ب) میانه (Median Inflation)

• تغییر قیمت کالایی که در میانه توزیع تغییرات قیمت قرار دارد
• در برابر نوسانات شدید قیمت‌های بیرونی مقاوم است

ج) روش‌های مبتنی بر مدل‌های اقتصادی

• استفاده از مدل‌های آماری برای جداسازی بخش پایدار از موقت تورم

روش محاسبه در ایران:
در ایران، بانک مرکزی و مرکز آمار ایران معمولاً:

1. تورم نقطه‌به‌نقطه هسته و تورم میانگین هسته را محاسبه می‌کنند
2. گروه‌های خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها و انرژی را حذف می‌کنند
3. از شاخص بهای مصرف‌کننده (CPI) به عنوان پایه استفاده می‌شود

مراحل عملی محاسبه (به‌طور ساده):

1. جمع‌آوری قیمت صدها قلم کالا و خدمات در سبد مصرفی خانوار
2. محاسبه تغییرات قیمت هر گروه
3. حذف گروه‌های پرنوسان (غذا و انرژی)
4. وزن‌دهی گروه‌های باقی‌مانده براساس سهم آن‌ها در بودجه خانوار
5. محاسبه نرخ تورم براساس باقی‌مانده‌ها

مثال عددی ساده:
فرض کنید تورم کل ۲۰٪ است که شامل:

• انرژی: ۵۰٪ افزایش (سهم ۱۰٪ از سبد)
• غذا: ۳۰٪ افزایش (سهم ۲۰٪ از سبد)
• سایر کالاها: ۱۰٪ افزایش (سهم ۷۰٪ از سبد)

تورم هسته (با حذف غذا و انرژی) = فقط افزایش ۱۰٪ در «سایر کالاها» را در نظر می‌گیرد.

تفاوت گزارش‌دهی کشورها:

• آمریکا: CPI همه اقلام منهای غذا و انرژی
• اروپا: HICP (شاخص هماهنگ قیمت مصرف‌کننده) منهای غذا و انرژی
• ژاپن: CPI منهای غذای تازه (اما شامل غذاهای فرآوری‌شده) و انرژی

انتقادات به روش حذف ساده:

1. ممکن است افزایش قیمت غذا یا انرژی دائمی باشد (نه موقت)
2. نادیده گرفتن اثرات ثانویه افزایش قیمت این اقلام بر دیگر کالاها

به همین دلیل، بانک‌های مرکزی پیشرفته اغلب از ترکیبی از روش‌ها (هم حذف و هم روش‌های آماری) استفاده می‌کنند تا تصویر دقیق‌تری از تورم پایدار به دست آورند.

در ایران نیز معمولاً هر دو مفهوم «تورم هسته حذفی» (بدون غذا و انرژی) و «تورم میانه» منتشر می‌شود.